Rannsachadh air Poileasaidh Cnain

agus Dealbhadh Cnain

 

 

 

 

 

 

GIDHLIG ANN AN DN IDEANN:

CLEACHDADH AGUS BEACHDAN

 

 

Aithisg Rannsachaidh

 

 

 

 

 

 

 

Wilson McLeod

 

 

 

 

 

 

 

Am Mrt 2005

 

 

 

 

 

Ceiltis agus Elas na h-Alba

Oilthigh Dhn ideann




Rannsachadh air Poileasaidh Cnain agus Dealbhadh Cnain

Research on Language Policy and Planning

 

Ceiltis agus Elas na h-Alba, Oilthigh Dhn ideann

19-20 Cernag Sherais, Dn ideann EH8 9LD

Celtic and Scottish Studies, University of Edinburgh

19-20 George Square, Edinburgh EH8 9LD

 

http://www.arts.ed.ac.uk/celtic/poileasaidh/

 

Tha e ceadaichte an aithisg seo a chleachdadh ann an digh sam bith nach eil a chum prothaid, agus tha e ceadaichte lethbhric a chur saor s an asgaidh gu daoine eile, cho fad agus gu bheilear a cur an cill c s a thinig i, nach tid atharrachadh a dhanamh oirre, agus gum fuirich an sanas seo an ceangal rithe. Chan fhaod i a bhith air a sgaoileadh ann an riochd eadar-dhealaichte sam bith no air a cur a-steach ann an bathar no lrach-ln sam bith a tha a chum prothaid gun chead sgrobhte. Is e a th'anns an aithisg seo ach beachdan an ghdair a-mhin, agus cha bu chir an tuigsinn mar bheachdan roinn Ceiltis agus Elas na h-Alba no mar bheachdan Oilthigh Dhn ideann.

This report may be used for any non-profit purposes, and copies may be passed free of charge to other people provided that the source is acknowledged, that the text remains unaltered, and that this notice remains attached. It may not be distributed in any amended format or included in any for-profit product or website without written permission. The views stated in this report are those of the author alone and should not be understood as the views of the department of Celtic and Scottish Studies or of the University of Edinburgh.


BUIDHEACHAS

 

Tha mi gu mr an comain mran dhaoine a thug cuideachadh dhomh ann an dealbhadh a cheisteachain a tha mar bhunait don rannsachadh seo air neo a sgaoil an ceisteachan s mo leth: Konstanze Glaser, Maighread Lobban, Alasdair MacCaluim, Iain MacCoinnich, Uilleam MacGillosa, Iain MacLeid, Catrona NicAoidh, Flraidh NicArtair, Cairistona NicIlleMhoire, agus Ann Paterson. Rinn Emma Dymock obair ionmholta an lib coileanadh nam freagairtean. Leugh Konstanze Glaser, Alison Lang, Alasdair MacCaluim, Coinneach MacFhionghain, Uilleam MacGillosa, Dmhnall Meek agus Joan NicDhmhnaill dreachd den aithisg seo agus thug iad ceartachaidhean agus comhairle luachmhor dhomh. Tha mi cuideachd a toirt taing don a h-uile duine a lon a-steach ceisteachan. Bha an aithisg seo fada gun nochdadh agus tha mi taingeil dhaibh uile airson am foighidinn.

 

Rinneadh an rannsachadh seo le Small Project Grant bho Mhaoin nan Ceumnaiche aig Urras Leasachaidh Oilthigh Dhn ideann.


CLR-INNSE

 

 

Gerr-chunntas iv

 

Ro-rdh 1

 

Ndar a phriseict 1

 

Fiosrachadh bhon chunntas-shluaigh 3

 

Toraidhean a cheisteachain 4

 

(1) An luchd-freagairt anns an fharsaingeachd 4

(2) Comasan cnanach an luchd-fhreagairt 6

(3) Cleachdadh na Gidhlig anns an teaghlach 8

(4) Roghainn cnain agus dlseachd cnain 11

(5) Cleachdadh na Gidhlig ann an suidheachaidhean sisealta is poblach 13

(6) Foghlam tro mheadhan na Gidhlig 19

(7) Beachdan air a Ghidhlig 21

 

Co-dhnadh 28

 

Notaichean 29

 

Iomraidhean 31

 

Err-rdh 32

 

 

 

 


Gerr-chunntas

 

A chionn s gu bheil an cuibhreann de luchd-labhairt na Gidhlig a tha a fuireach taobh a-muigh na Gidhealtachd a sor dhol an irde, tha e a fs nas cudromaiche gun tid coimhearsnachachdan Gidhlig ann am bailtean mra leithid Dhn ideann a neartachadh. Gu ruige seo chan eil mran fiosrachaidh againn air cor na Gidhlig an Dn ideann: c tha ga bruidhinn, cuine is ciamar. Tha cruaidh-fheum air fiosrachadh den t-sersa ma tha poileasaidhean ifeachdach gu bhith gan dealbhachadh agus gan cur an ss.

 

Tha an aithisg seo stidhte air ceisteachan a chaidh a lonadh a-steach le 105 duine, a mhr-mhrchuid dhiubh fileanta anns a Ghidhlig, a tha a fuireach no ag obair ann an Dn ideann. Bhuineadh na ceistean ri comasan cnanach an luchd-fhreagairt, cleachdadh na Gidhlig, agus beachdan air a chnain. Tha lethbhreac den cheisteachan na err-rdh don aithisg seo.

 

Tha an rannsachadh seo a togail air an fhiosrachadh a fhuaradh bhon chunntas-shluaigh. A rir cunntas-sluaigh 2001, tha mu 6.5% de luchd-labhairt na Gidhlig ann an Alba a fuireach ann an Dn ideann. Tha sgilean ann an Gidhlig aig 6,031 duine ann an Dn ideann (1.35% de shluagh na cathair-bhaile), agus tha comas-bruidhne aig 3.085 dhiubh seo. Tha luchd na Gidhlig sgapte air feadh na cathair-bhaile seach dlth ri chile ann an cernaidh(ean) Gidhlig. ann idir. Tha clann le Gidhlig car tearc agus tha bogha anns a mheadhan a thaobh aois; is dcha gur e an uiread de dhaoine le Gidhlig a thig don chathair-bhaile airson crsaichean foghlaim no obraichean as coireach ris a phtran seo.

 

Bha 63% den luchd-fhreagairt fileanta sa Ghidhlig agus 26% a bharrachd meadhanach fileanta. Am measg nam fileantach, bha mu 73% nan luchd-labhairt dthchasach (native speakers) agus bha mu 27% nan luchd-ionnsachaidh. Bha an re litearrachd sa Ghidhlig air leth rd. Thog 82% de na dthchasaich an cuid Gidhlig fhad s a bha iad ag irigh suas air a Ghidhealtachd, ach cha dfhuair ach 22% den luchd-ionnsachaidh an cuid Gidhlig air a Ghidhealtachd. Cha do thog ach 11% de na fileantaich dhthchasach agus 39% den luchd-ionnsachaidh fhileanta a Ghidhlig ann an Dn ideann. Gu re mhir, ma-th, faodar a rdh gur e in-imrich a tha ann an luchd Gidhlig Dhn ideann.

 

Am measg nan toraidhean as cudromaiche a thinig s an rannsachadh seo is e am fiosrachadh mu chleachdadh na Gidhlig ann an dachaighean agus ann an teaghlaichean. Gu m-fhortanach, chan e dealbh dchasach a fhuaradh: tha re an tar-chuir bho ghinealach gu ginealach gu math osal, chan eil mran a cleachdadh na Gidhlig mar phromh-chnan na dachaigh, agus is gann gu bheil teaghlach sam bith ann far am bi a h-uile duine a cleachdadh na Gidhlig gu cunbhalach.

 

Tha 38% den luchd-fhreagairt a fuireach ann an dachaighean anns a bheil Gidhlig aig a h-uile duine, ach dhiubh seo tha mu thr anns gach cig a fuireach nan aonar. Am measg nam fileantach aig a bheil cile, tha mu 84% de na cilean gun Ghidhlig, agus fi s nuair a tha Gidhlig fhileanta aig an dithis, thuirt 43% dhiubh gum bi iad a bruidhinn barrachd Beurla na Gidhlig ri chile. Chuir crr is 40% de na fileantaich an cill nach eil Gidhlig aig an cuid cloinne. Bidh an luchd-fhreagairt a cleachdadh fada bharrachd Beurla na Gidhlig leis an cuid cloinne, agus tha a chlann a tha fileanta anns a Ghidhlig buailteach a bhith a cleachdadh Beurla eatarra fhin.

 

Chan eil roghainn stidhte aig 63% de na fileantaich a thaobh cleachdadh na Gidhlig agus na Beurla; dhaibhsan tha an taghadh cnain an crochadh air an t-suidheachadh.

 

Is e gl bheag de dhaoine ann an Dn ideann a bhios a cleachdadh na Gidhlig mar phromh chnan am beatha litheil. Thuirt 37% de na fileantaich gum bi iad a bruidhinn Gidhlig a h-uile latha, ach dreach 3% gum bi iad a bruidhinn barrachd Gidhlig na Beurla a h-uile latha. i.e. gur e Gidhlig am promh-chnan aca. Air an limh eile, thuirt 17% de na fileantaich gum bi iad a bruidhinn Gidhlig dreach aon latha san t-seachdain, no fi nas ainneimhe na sin. Chuir 76% den luchd-fhreagairt an cill gu bheil iad elach air co-dhi deichnear ann an Dn ideann aig a bheil Gidhlig, ach cha do chuir ach 27% de na fileantaich an cill gum bi iad a bruidhinn ri barrachd air deichnear anns a Ghidhlig ann an seachdain bhaisteach. Cha dthuirt ach 7% den luchd-fhreagairt gun cluinn iad strinnsearan a bruidhinn Gidhlig ri chile co-dhi aon turas sa mhos, an coimeas ri 86% a thuirt nach tachair sin ach corra-uair ann am bliadhna, no fi nas ainneimhe na sin.

 

Tha fada bharrachd Gidhlig ga cleachdadh ann an cuid de shuidheachaidhean seach suidheachaidhean eile. Thuirt 53% den luchd-fhreagairt fhileantach gum bi iad ag isteachd ris a radio sa Ghidhlig nas trice na sa Bheurla, 24% gum bi iad a cleachdadh barrachd Gidhlig na Beurla anns an ite-obrach aca, 21% nuair a bhios iad a bruidhinn air a fn agus 17% nuair a bhios iad ann an dachaighean charaidean no chirdean. Air an limh eile, cha dthuirt ach 2% gum bi iad a cleachdadh barrachd Gidhlig na Beurla nuair a bhios iad a leughadh leabhraichean, irisean no phipearan-naidheachd, agus cha bhi duine sam bith a cleachdadh barrachd Gidhlig na Beurla ann am bthan.

 

Tha 59% den luchd-fhreagairt nam buill de bhuidheann/bhuidhnean Gidhlig. Tha an re ballrachd as irde am measg an luchd-ionnsachaidh fhileanta agus tha an re ballrachd as sle am measg nam fileantach dthchasach. Thuirt a mhrchuid den luchd-fhreagairt gum bi iad a frithealadh thachartasan Gidhlig ann an Dn ideann, ach mar as trice chan eil seo na chleachdadh litheil, seachdaineil, no fi mosail. Mar eisimpleir. thuirt 73% den luchd-fhreagairt gum bi iad a frithealadh chilidhean tradiseanta sa bhaile, ach thuirt mu d thrian dhiubh sin nach tachair seo ach 1-2 thuras ann am bliadhna.

 

A thaobh foghlam tro mheadhan na Gidhlig (FTMG), chan eil Gidhlig fhileanta aig 78% de na prantan a thagh FTMG airson an cuid cloinne, ach thuirt 86% de na fileantaich dhthchasach aig a bheil clann de dhaois sgoile nach eil an cuid cloinne an ss ann am FTMG. Seo dbhlan dha-rribh a thaobh glidheadh agus leasachadh na Gidhlig ann an Dn ideann.

 

Chaidh grunn cheistean a chur mu bheachdan dhaoine air ite na Gidhlig ann an Dn ideann, omhaigh na Gidhlig, agus poileasaidhean poblach a thaobh a chnain. Bha cothrom aig an luchd-fhreagairt am beachdan air na cuspairean seo a mhneachadh agus a leudachadh.

 

Bha an luchd-freagairt fada den bheachd gum bu chir a Ghidhlig adhartachadh ann an Dn ideann: thuirt 72% gu bheil seo cudromach no air leth cudromach, agus dreach 5% nach eil e gl chudromach no nach eil e cudromach idir. Ach air an limh eile, a rir an luchd-fhreagairt chan eil muinntir Dhn ideann anns an fharsaingeachd taiceil don Ghidhlig anns a chathair-bhaile. Bha iad cuideachd den bheachd nach eil Riaghaltas na h-Alba agus gu h-raidh Comhairle Dhn ideann taiceil do chis na Gidhlig.

 

Bha an luchd-freagairt fhin air leth taiceil don Ghidhlig agus bha iad fada den bheachd gum bu chir inbhe niseanta a bhith aice. Bha measgachadh de bharailean aca air omhaigh a chnain a bheileas ga mheas seann-fhsanta, mar eisimpleir.

 

Tha toraidhean an rannsachaidh seo a nochdadh meud nan dbhlan a dhireas an lib iomairtean a chum leasachadh na Gidhlig ann an Dn ideann. Tha e gu math follaiseach nach eil mran dhaoine be tro mheadhan na Gidhlig ann an Dn ideann. Ged nach eil e reusanta a bhith a sileachadh gum fs Dn ideann gu bhith na chathair-bhaile Ghidhlig, no fi d-chnanach ann an seagh ciallach, feumar dighean a lorg airson danamh cinnteach gum bi e comasach do dhaoine beatha Ghidhlig a thaghadh ma thogras iad. Tha Comhairle Dhn ideann air gealltainn gum bi i a cur Plana Gidhlig air digh an didh achdachadh Bhile na Gidhlig; is cinnteach gum bi am Plana seo air leth cudromach airson adhartachadh a chnain anns a chathair-bhaile agus cruthachadh structaran is chothroman den t-sersa.



Ro-rdh

 

Tha coimhearsnachd na Gidhlig a sor atharrachadh. Am measg nan atharrachaidhean as cudromaiche is e sgapadh na coimhearsnachd: ann an 1881, bha 88% de luchd-labhairt na Gidhlig ann an Alba a fuireach air a Ghidhealtachd agus dreach 12% a fuireach air a Ghalldachd, ach an-diugh, a rir Cunntas-sluaigh 2001, tha faisg air an drna cuid (44.5%) den luchd-labhairt a fuireach air a Ghalldachd (MacKinnon 2004). Tha barrachd dhaoine le Gidhlig ann an Dn ideann a-nis na tha anns an Eilean Sgitheanach, mar eisimpleir, no ann an Uibhist is Barraigh cmhla.

 

Air sgth a ghluasaid seo tha na coimhearsnachdan bailteil Gidhlig a tha air a bhith ann gu cunbhalach bhon 18mh linn air adhart nas cudromaiche na bha iad riamh. Ma tha a Ghidhlig gu bhith be anns an m ri teachd, feumar a leasachadh agus a neartachadh air a Ghalldachd, agus gu snraichte ann am bailtean mra leithid Dhn ideann agus Ghlaschu, agus chan ann a-mhin anns na sgrean eileanach far a bheil i fhathast na cnan coimhearsnachd. Gu dearbh, feumar Gidhealtachdan ra a thogail.

 

Seo dbhlan dha-rribh, oir gu ruige seo cha robh na coimhearsnachdan bailteil Gidhlig seasmhach idir, ged a bha iad, gun teagamh, ln beathalachd agus spionnaidh chultaraich. Tro ghluasad-cnain (language shift), chailleadh a Ghidhlig an didh ginealaich no dh; bha oghaichean nan Gidheal a thinig gu Dn ideann agus Glaschu mar Ghoill gun Ghidhlig aca, air sridibh bhailtean mra, mar a thuirt am brd. Anns an latha an-diugh, tha an suidheachadh air fs nas duilghe buileach oir tha luchd Gidhlig nam bailtean mra nas sgapte na bha iad roimhe; tha latha nan coimhearsnachdan dltha leithid Phartaig ann an Glaschu seachad, a rir coltais. Ach tha buannachdan aig na bailtean mra fhathast, oir ann an iomadach digh tha e nas fhasa buidhnean, tachartasan, agus ionadan Gidhlig a chur air digh gu soirbheachail ann am baile mr na ann an sgre dhthchail far a bheil na daoine fada nas sgaoilte, fad air falbh bho chile (cf MacCaluim, ri fhoillseachadh).

 

Gu ruige seo, chan eil an t-uabhas fiosrachaidh againn air cor a chnain anns na bailtean mra anns an fharsaingeachd agus ann an Dn ideann gu snraichte. Tha ireamhan a chunntas-shluaigh a toirt bun-stidh de bhun-fhiosrachadh dhuinn, mar a mhnichear gu h-osal, ach chan eil mion-fhiosrachadh againn air cleachdadh a chnain: c tha a bruidhinn Gidhlig, cite, d cho tric agus mar sin air adhart. Tha cruaidh-fheum air fiosrachadh den t-sersa ma tha poileasaidhean ciallach, ifeachdach gu bhith gan dealbhachadh agus gan cur an ss.

 

Gu dearbh, tha easbhaidh fiosrachaidh air cleachdadh na Gidhlig anns an fharsaingeachd, ged a chaidh rannsachadh luachmhor a dhanamh an lib a phriseict Euromosaic grunn bhliadhnaichean air ais (MacKinnon 1994; Euromosaic 1995).[1] Thathar an dchas gum bi an aithisg seo a cur clach air a chrn agus a brosnachadh barrachd obrach den t-sersa.

 

Ndar a phriseict

 

Tha an aithisg seo stidhte air toraidhean ceisteachain a chaidh a sgaoileadh eadar am Mrt agus an t-gmhios 2003. Chaidh fiosrachadh a shireadh bho dhaoine a bha a fuireach no ag obair ann an cathair-bhaile Dhn ideann. Chaidh 220 ceisteachan a sgaoileadh agus 105 dhiubh a thilleadh (re freagairt de 45%). Bha an ceisteachan caran fada agus gu math mionaideach: aon 43 ceistean (agus grunn fho-cheistean an cois cuid aca). Chaidh mion-fhiosrachadh a shireadh mu na comasan cnanach a tha aig daoine, na cleachdaidhean aca a thaobh na Gidhlig, agus na beachdan aca mu luach agus cudromachd a chnain. Fhuair a h-uile duine lethbhreac Gidhlig agus lethbhreac Beurla den cheisteachan gus am biodh roghainn cnain aca (ged nach robh comas-leughaidh/sgrobhaidh ann an Gidhlig aig a h-uile duine a fhuair e). Tha lethbhreac den cheisteachan na err-rdh don aithisg seo.

 

An toiseach bhathar am beachd cur ris an fhiosrachadh a fhuaradh tron cheisteachan le bhith a danamh grunn agallamhan cuideachd, ach cho-dhnadh gun dfhuaradh fiosrachadh gu ler bhon cheisteachan fhin, oir bha cothrom aig an luchd-fhreagairt beachdan is barailean a thoirt seachad an lib an fhoirm, agus ghabh gu ler dhaoine an cothrom seo. Mar sin tha an aithisg seo a gabhail a-steach an d chuid fiosrachadh uimhireil agus fiosrachadh cileachdail, gu h-raidh ann an earrann 7 (Beachdan air a Ghidhlig).

 

A chionn s gu robh an rannsachadh a cur a phromh-chudruim air cleachdadh na Gidhlig, seach air beachdan oirre, is ann air freagairtean bho dhaoine a bha co-dhi meadhanach fileanta anns a chnan a bhathas ag amas. Cha robh e furasta an t-amas seo a choileanadh, ged-t, oir chan eil e furasta luchd-labhairt fileanta a shnrachadh agus a lorg (an coimeas ri, can, luchd-ionnsachaidh na Gidhlig, no daoine a tha an ss anns na h-ealain Ghidhlig). Aig an aon m, cha robh e pragtaigeach rannsachadh a dhanamh am measg mr-shluagh Dhn ideann, leis mar a tha crr is 98% de mhuinntir na cathair-bhaile gun Ghidhlig idir.

 

Mar sin shir an neach-rannsachaidh cuideachadh bho bhuidhnean Gidhlig aig a bheil buill anns a bhaile, leithid Cl Gidhlig, Cluicheadairean Gidhlig Dhn ideann, Cisir Ghidhlig Lodainn, Comann nam Prant (Dn ideann agus Lodainn), agus FS (Dhn ideann), agus bho ionadan foghlaim leithid rd-sgoil Sheumais GhillEasbaig, Roinn Ceiltis agus Elas na h-Alba, Oilthigh Dhn ideann, agus Taigh na Gidhlig. Bha beul-aithris cudromach cuideachd ann an sgaoileadh nan ceisteachan; fhuaradh grunn ainmean is shelaidhean gu neo-fhoirmeil, mar thoradh air molaidhean bho dhaoine eile.

 

Aig an aon m, bha cunnart ann gum biodh an rannsachadh a ruigsinn nam foreun a-mhin agus a danamh dearmad air daoine eile aig nach eil ceangal sam bith ri buidhnean no tachartasan Gidhlig agus nach eil an ss ann am beatha Ghidhlig na cathair-bhaile. Ma thathar ag iarraidh tuigse iomlan agus cheart a thogail air suidheachadh na Gidhlig ann an Dn ideann, bu chir fiosrachadh fhaighinn bho dhaoine nach eil a cleachdadh an cuid Gidhlig gu tric no, is dcha, a faicinn mran luach innte anns a bhaile mhr daoine, can, a dhfhg na h-Eileanan Siar bho chionn fichead no d fhichead bliadhna agus aig a bheil cile, clann agus caraidean gun Ghidhlig.

 

Mar sin, chaidh litrichean fhoillseachadh ann an Gasaet Sternabhaigh agus ann an Tm an bain, a mneachadh ndar an rannsachaidh seo agus a toirt cuireadh don luchd-leughaidh aca ann an Dn ideann an ceisteachan a lonadh a-steach. Ged a nochd drlach dhaoine idh anns a phriseact air sgth nan litrichean seo, tha cunnart ann fhathast nach eil toraidhean an rannsachaidh seo a nochdadh iomadachd agus caochlaideachd nan cleachdaidhean agus nam beachdan a tha aig luchd na Gidhlig anns a phromh-bhaile.

 

Fiosrachadh bhon chunntas-shluaigh

 

A rir Cunntas-sluaigh 2001, bha 6,031 daoine ann an Dn ideann aig an robh sgilean anns a Ghidhlig, aon 1.35% de shluagh a chathair-bhaile. Den fheadhainn seo bha comas-bruidhne aig 3,085, aon 0.69% den t-sluagh iomlan. Ann an Alba air fad, bha aon 93,282 daoine le sgilean anns a chnan (agus 58,750 aig an robh comas-bruidhne); mar sin tha 6.5% de luchd na Gidhlig a fuireach ann an Dn ideann.

 

 

Clr 1

Text Box: A Ghidhlig ann an Dn ideann, 2001:

bruidhinn/leughadh/sgrobhadh Gidhlig 				1,756
bruidhinn/leughadh Gidhlig (gun a sgrobhadh)	   	  	   360
bruidhinn Gidhlig (gun a leughadh/sgrobhadh) 	   	               969
a tuigsinn Gidhlig (gun a bruidhinn/leughadh/sgrobhadh)		2,058
measgachadh eile de sgilean anns a Ghidhlig		               888

An t-iomlan							          6,031 (1.35%)

 

 

Bha luchd-labhairt na Gidhlig sgapte air feadh na cathair-bhaile seach dlth ri chile ann an sgre no sgrean snraichte. Am measg nan Census Area Statistic Sectors ann an Dn ideann, is ann ann an roinn EH3 9 (Tollcross) a bha an re as irde, ach fi an seo bha comas-bruidhne anns a Ghidhlig aig dreach 1.56%.

 

Rud inntinneach eile is e gu robh an cuibhreann de luchd-labhairt na Gidhlig ann an Dn ideann a rugadh taobh a-muigh na h-Alba air leth rd: 21.5%. Is e 8.27% am figear niseanta. Gu dearbh, am measg sgrean ghdarrais ionadail na h-Alba is ann an Dn ideann a fhuaradh an ireamh a b irde agus is ann anns na h-Eileanan Siar a fhuaradh an ireamh a bu lugha dreach 2.78%. Cha deach an dearbh cheist seo a chur anns an rannsachadh seo, ach fhuaradh a-mach cite an robh an luchd-fhreagairt a fuireach nuair a thog iad a Ghidhlig (feuch Clr 8 gu h-osal). Mar sin, ma thisich duine a rugadh ann an Canada ri Gidhlig ionnsachadh anns na h-Eileanan Siar, is e na h-Eileanan Siar an fhreagairt a bheireadh e don cheist seo; faodar a bhith gu math cinnteach, ged-t, gur ann an Alba fhin a rugadh a mhr-mhrchuid den fheadhainn a thog Gidhlig anns na h-Eileanan Siar.

 

A thaobh aois, bha clann le Gidhlig car tearc agus bha bogha anns a mheadhan: bha dreach 11.2% de luchd-labhairt na Gidhlig na b ige na 20 bhliadhna a dhaois agus aon 48% eadar 20 agus 44, an coimeas ri 21.6% agus 41% de mhuinntir Dhn ideann anns an fharsaingeachd. Is dcha gur e an uiread de dhaoine le Gidhlig a thig don chathair-bhaile airson crsaichean foghlaim no obraichean as coireach ris a phtran seo.

 

Bha re foghlaim gu math rd aig luchd-labhairt na Gidhlig: bha ceumannan no barantasan proifeasanta aig 46% dhiubh, an coimeas ri 33% de mhuinntir na cathair-bhaile anns an fharsaingeachd. Bha 56% de luchd-labhairt na Gidhlig ag obair ann an dreuchdan aig na tr rean sisealta as irde agus 18% ann an dreuchdan aig na tr rean as sle, an coimeas ri 49% agus 24% den t-sluagh iomlan.[2] Bha 14.3% dhiubh nan oileanaich, an coimeas ri 11% den t-sluagh iomlan.

 

 

Toraidhean a cheisteachain

 

(1) An luchd-freagairt anns an fharsaingeachd

 

Mar a chaidh a mhneachadh gu h-rd, chaidh fiosrachadh a shireadh gu snraichte bho dhaoine a tha co-dhi meadhanach fileanta anns a chnan, oir is e cleachdadh a chnain promh-chuspair an rannsachaidh seo. Aig an aon m, fhuaradh grunn cheisteachan ullamh bho dhaoine nach eil comasach anns a Ghidhlig prantan de chloinn a tha an ss ann am foghlam tro mheadhan na Gidhlig, mar as trice agus bha na freagairtean aca feumail cuideachd. Uime sin, tha a mhrchuid den fhiosrachadh anns an aithisg seo a nochdadh nan toraidhean a fhuaradh bhon fheadhainn a chuir an cill gu robh iad fileanta no co-dhi meadhanach fileanta anns a Ghidhlig.[3] Tha toraidhean a cheisteachain a thaobh chomasan cnanach an luchd-fhreagairt gam mneachadh anns an ath roinn den aithisg seo.

 

Mar as trice tha na figearan a tha gan toirt seachad anns an aithisg seo air an dlthachadh (rounded) ris an ireamh iomlan as fhaisge, rud a tha a ciallachadh gu bheil suim nan ireamhan nas irde na 100% ann an cuid de shuidheachaidhean.

 

Uile gu lir, fhuaradh 53 freagairtean bho bhoireannaich agus 52 bho fhireannaich; am measg an luchd-fhreagairt a tha fileanta anns a chnan biad 33 agus 33 na h-ireamhan. A thaobh aois, ged-t, cha robh an aon sersa cothromachd ri faicinn, oir cha dfhuaradh mran fhreagairtean bhon igridh: bha dreach 17.5% de na freagairtean bhon bhuidhinn-aois 16-34, ged a tha crr is trian de shluagh na cathair-bhaile a tha nas sine na 16 anns a bhuidhinn-aoise seo.[4] Air an limh eile, bha an re de luchd-freagairt a tha nas sine na 65 faisg air bhaist a bhaile (i.e. 17.8%); bha 62% den luchd-fhreagairt eadar 35 agus 64.

 

 

Clr 2

 

 

Aois an luchd-fhreagairt

 

 

%

16-18

4

18-24

2

25-34

12

35-44

27

45-54

18

55-64

17

65+

19

 

 

Anns a chumantas, rinig an luchd-freagairt rd re foghlaim: fhuair aon 92% ceum(annan) no barantas bho oilthigh no bho cholaiste. Ged a tha na h-ireamhan seo rd gun teagamh, is e ndar na cise gun deach mran Ghidheal a thladh chun a bhaile mhir air sgth chursaichean oilthigh no obrach phroifeasanta, agus gur e daoine foghlaimte a tha anns a mhrchuid den fheadhainn a dhionnsaich a Ghidhlig gu fileantachd.

 

 

Clr 3

 

 

D an re foghlaim as irde a rinig sibh?

 

 

%

ceum oilthigh nas irde

24

ceum oilthigh

36

teisteanas neach-teagaisg

8

barantas/teisteanas colaiste

11

rd-re/A Level

13

re Choitcheann/O Level

5

eile

4

 

 

Anns a chumantas, tha an luchd-freagairt air a bhith a fuireach ann an Dn ideann fad grunn bhliadhnaichean: chuir 66% an cill gu bheil iad ann an Dn ideann fad am beatha no crr is 20 bliadhna, agus dreach 11% gu bheil iad nas lugha na cig bliadhnaichean anns a bhaile. Toradh inntinneach is e gu bheil an aon chuibhreann, 66%, de na fileantaich dhthchasach (native speakers) air a bhith anns a bhaile fad am beatha (11%) no crr is 20 bliadhna (55%), ged a thinig a mhr-mhrchuid den drna bhuidhinn s a Ghidhealtachd anns a chiad dol-a-mach (feuch Clr 8 gu h-osal).

 

Bha an luchd-freagairt sgapte air feadh na cathair-bhaile: is e frinn na cise nach eil cernaidh Ghidhlig ann idir, nach eil critical mass ri fhaighinn ann an sgre sam bith. Is cinnteach gu bheil seo na bhacadh do leasachadh a chnain.

 

Bha a mhrchuid den luchd-fhreagairt an ss ann an obair airson tuarastail (58%), ach bha cuibhreann meadhanach rd aca (21%) air an dreuchd a leigeil dhiubh. Ach leis mar a thuirt 19% den luchd-fhreagairt gu bheil iad crr is 65 bliadhna a dhaois, chan eil an toradh seo na annas. Is e obraichean proifeasanta no clireach a bha aig a mhrchuid den luchd-fhreagairt.

 

 

Clr 4

 

 

A bheil sibh ag obair (airson tuarastail) an drsta?

 

 

%

tha, ln-ine

42

tha, pirt-ine

16

chan eil, ach tha mi a sireadh obair

4

chan eil

9

tha mi air mo dhreuchd a leigeil dhom

21

tha mi an ss ann am foghlam an drsta

8

 

 

 

 

(2) Comasan cnanach an luchd-fhreagairt

 

Chuir 63% den luchd-fhreagairt an cill gu bheil iad fileanta anns a Ghidhlig agus aon 26% eile gu bheil iad meadhanach fileanta. Cha tuirt ach 4% gu bheil iad a tuigsinn na Gidhlig gun a bhith ga bruidhinn, ged a bha 34% de luchd na Gidhlig ann an Dn ideann anns a bhuidhinn seo a rir Cunntas-sluaigh 2001. Thuirt 3% den luchd-fhreagairt gu bheil iad nas fileanta anns a Ghidhlig na anns a Bheurla.

 

Mar a bhiodh dil, tha an fheadhainn aig a bheil Gidhlig bho dhthchas nas fileanta na an luchd-ionnsachaidh a chuir an cill gu bheil iad fileanta: thuirt 65% de na fileantaich dhthchasach gu bheil iad a cheart cho fileanta anns a Ghidhlig agus anns a Bheurla, air neo nas fileanta anns a Ghidhlig na anns a Bheurla, ach thuirt 83% de na fileantaich a dhionnsaich an cnan gu bheil an cuid Beurla nas fherr.[5]

 

 

Clr 5

 

 

D cho fileanta s a tha sibh anns

a Ghidhlig?

 

 

Luchd-freagairt uile

 

Fileantaich

(dthchasaich)

 

Fileantaich

(luchd-ionnsachaidh)

nas fileanta anns a Ghidhlig na anns

a Bheurla

 

3

6

0

a cheart cho fileanta anns a Ghidhlig agus anns a Bheurla

 

30

58

17

fileanta, ach tha mo chuid Beurla nas fherr

 

30

35

83

dreach meadhanach fileanta

 

26

-

-

tha mi a tuigsinn na Gidhlig

ach cha bhruidhinn mi i

 

4

-

-

dreach beagan fhaclan

 

8

-

-

 

 

Tha comasan gu math rd aig an luchd-fhreagairt ann an leughadh agus ann an sgrobhadh na Gidhlig. Tha na h-rean air leth rd am measg na feadhna a dhionnsaich a Ghidhlig gu fileantachd, ach tha na h-rean am measg nam fileantach dthchasach gu math nas irde na an bhaist niseanta (53%) cuideachd. Ach tha e coltach gu bheil eadar-dhealachadh mr eadar luchd-freagairt a cheisteachain agus luchd Gidhlig Dhn ideann anns an fharsaingeachd: a rir cunntas-sluaigh 2001, bha dreach 57% de luchd-labhairt a chnain anns a chathair-bhaile comasach air a leughadh agus a sgrobhadh.

 


Clr 6

 

 

An urrainn dhuibh Gidhlig a leughadh / sgrobhadh? (%)

 

 

Luchd-freagairt uile

 

Fileantaich

 

 

Fileantaich

(luchd-ionnsachaidh)

 

Is urrainn

74 / 63

94 / 85

100 / 100

Gu re

20 / 26

6 / 14

0 / 0

Chan urrainn

6 / 11

0 / 2

0 / 0

 

 

Chleachd a mhr-mhrchuid den luchd-fhreagairt na sgilean litearrachd aca ann an lonadh a cheisteachain: am measg an luchd-fhreagairt a chuir an cill gun urrainn dhaibh Gidhlig a sgrobhadh, lon 96% dhiubh an tionndadh Gidhlig den cheisteachan seach an tionndadh Beurla.[6]

 

Mar a mneachar ann an Clr 7, thog an luchd-freagairt an cuid Gidhlig ann an grunn dighean:[7] cuid dhiubh anns an dachaigh nuair a bha iad g, cuid dhiubh aig an sgoil no aig an oilthigh, cuid dhiubh tro bhith a fuireach ann an sgre(an) far a bheil an cnan ga bhruidhinn. Anns an aithisg seo, tha neach-labhairt dthchasach (native speaker) a ciallachadh cuideigin a chuir an cill gun do thog e/i Gidhlig anns an dachaigh nuair a bha e/i a fs suas, ach tha seo a gabhail a-steach grunn daoine a tha den bheachd nach eil iad buileach fileanta a-nis. Uile gu lir, chomharraich 60 neach-freagairt (57% den bhuidhinn iomlan) aig an taigh nuair a bha mi a fs suas mar an ite, no aon de h-iteachan, far an do dhionnsaich iad a Ghidhlig; chuir a mhr-mhrchuid dhiubh seo (48 duine) an cill gu bheil iad fileanta anns a chnan, ach thuirt ochdnar nach eil iad ach meadhanach fileanta, thuirt dithis gun tuig iad a Ghidhlig ach nach bruidhinn iad i, agus dithis eile nach eil aca ach beagan fhaclan. Thuirt 18 duine nach dfhuair iad Gidhlig anns an dachaigh nuair a bha iad a fs suas, ach gu bheil iad a-nis fileanta sa chnan. Uime sin, am measg nam fileantach tha mu 73% nan dthchasaich agus mu 27% nan luchd-ionnsachaidh.

 

 

Clr 7

 

 

Ciamar a thog sibh a Ghidhlig?

(fileantaich a-mhin)

 

 

%

anns an dachaigh nuair a bha mi a fs suas

45

aig an sgoil

14

tro chursa(ichean) ann an colaiste, oilthigh no ionad foghlaim eile

20

tro bhith a fuireach ann an sgre far a bheil a Ghidhlig ga bruidhinn

17

eile

5

 

 

Thogadh a mhor-mhrchuid (82%) den luchd-fhreagairt fhileanta aig a bheil Gidhlig bho dhthchas air a Ghidhealtachd, ach dreach 22% den luchd-ionnsachaidh fhileanta. Fhuair dreach 11% de na dthchasaich, agus dreach 39% den luchd-ionnsachaidh, an cuid Gidhlig ann an Dn ideann. Gu re mhir, ma-th, faodar a rdh gur e in-imrich a tha ann an luchd Gidhlig Dhn ideann.

 


Clr 8

 

 

Cite an robh sibh a fuireach nuair a thog sibh a Ghidhlig?[8] (%)

 

 

fileantaich

 

fileantaich

(dhthchasach)

 

fileantaich

(luchd-ionnsachaidh)

 

Dn ideann

 

18

11

39

Innse Gall

 

Ledhas

An t-Eilean Sgitheanach

Na Hearadh

Beinn na Faoghla

Sgalpaigh

Eirisgeigh

Lios Mr

Bernaraigh (Hearadh)

Colbhasa

Barraigh

Ratharsair

Uibhist a Deas

 

59

 

28

10

8

5

2

2

2

0.8

0.8

0.3

0.3

0.3

76

 

38

10

11

6

3

2

2

1

 

0.3

0.3

 

14

 

1

9

 

 

 

 

 

3

1

 

tr-mr na Gidhealtachd

 

6

6

8

ite eile ann an Alba

 

14

8

31

eile

 

Sasainn

Canada

 

4

 

2

2

 

2

 

2

8

 

3

6

 

 

(3) Cleachdadh na Gidhlig anns an teaghlach

 

Am measg nan toraidhean as cudromaiche a thinig s an rannsachadh seo is e am fiosrachadh mu chleachdadh na Gidhlig ann an dachaighean agus ann an teaghlaichean. Seo cridhe a phriseis tar-chuir bho ghinealach gu ginealach (intergenerational transmission); mar a tha an sr-elaiche Joshua Fishman a mneachadh, cha ghabh mion-chnan a neartachadh, agus cha ghabh ath-thilleadh gluasad-cnain (reversing language shift) a chur an ss, mura faighear adhartas anns an raon seo (Fishman 1991).

 

Gu m-fhortanach, chan e dealbh dchasach a fhuaradh a thaobh coimhearsnachd Ghidhlig Dhn ideann: tha re an tar-chuir bho ghinealach gu ginealach gu math osal, chan eil mran a cleachdadh na Gidhlig mar phromh-chnan na dachaigh, agus is gann gu bheil teaghlach sam bith ann far am bi a h-uile duine a cleachdadh na Gidhlig gu cunbhalach: nuair a bhios an dithis phrantan a bruidhinn ri chile, na prantan a bruidhinn ris a chloinn, agus a chlann a bruidhinn ri chile.

 

Tha 38% den luchd-fhreagairt agus 41% de na fileantaich a fuireach ann an dachaigh far a bheil Gidhlig aig a h-uile duine, ach tha a mhrchuid dhiubh seo (22% / 23%) a fuireach nan aonar.

Clr 9

 

 

An urrainn do gach duine nur dachaigh Gidhlig a bhruidhinn? (%)

 

 

Luchd-freagairt uile

 

Fileantaich

is urrainn

16

18

is urrainn (ach tha mi a fuireach nam aonar)

22

23

chan urrainn

62

59

 

 

Am measg an luchd-fhreagairt, tha gl bheag de chraidean anns a bheil Gidhlig fhileanta aig an dithis: am measg nam fileantach, bha dreach 7 craidean den t-sersa seo, 16% den bhuidhinn iomlain. Tha e follaiseach nach robh cnan na fhactar ro-chudromach ann an taghadh chilean; rud nach eil, is dcha, na iongnadh, ach a tha toirt buaidh nach beag air seasmhachd na Gidhlig anns a bhaile mhr.

 

 

Clr 10

 

 

Ma tha cile agaibh

(-p(h)sta no eile), a bheil Gidhlig aige/aice?

 

 

Luchd-freagairt uile

 

Fileantaich

(dhthchasach)

 

Fileantaich

(luchd-ionnsachaidh)

tha

12 (17%)

5 (14%)

2 (20%)

tha beagan

15 (21%)

9 (26%)

3 (30%)

chan eil

45 (63%)

21 (60%)

5 (50%)

 

 

Am measg nam fileantach aig a bheil cile le Gidhlig, tha re cleachdaidh na Gidhlig gu math osal. Cha robh ach aon chraid am measg an luchd-fhreagairt a chuir an cill gum bi an dithis aca a bruidhinn Gidhlig ri chile fad an t-siubhail. Tha diofar gl shoilleir eadar na craidean anns an robh an dithis fileanta agus na craidean anns a bheil aon chile dreach meadhanach fileanta: ged a thuirt 57% den luchd-fhreagairt aig a bheil cile fileanta gum bi iad a bruidhinn Gidhlig ri chile fad an t-siubhail, air neo gum bi iad a bruidhinn an aon uiread de Ghidhlig agus de Bheurla, thuirt 100% den fheadhainn le cile a tha dreach meadhanach fileanta gum bi iad a cleachdadh Beurla fad an t-siubhail.

 

Clr 11

 

 

Ma tha Gidhlig aig ur cile, d na cnain a bhios sibh a bruidhinn ri chile gu h-bhaisteach?

 

 

Fileantaich aig a bheil cile a tha fileanta sa Ghidhlig

 

Fileantaich aig a bheil cile le beagan Gidhlig

Gidhlig fad an t-siubhail

1 (14%)

0

barrachd Gidhlig na Beurla

0

0

an aon uiread de Ghidhlig agus de Bheurla

3 (43%)

0

barrachd Beurla na Gidhlig

3 (43%)

0

Beurla fad an t-siubhail

0

12 (100%)

Air an limh eile, tha e inntinneach (agus is dcha caran duilich a thuigsinn) gu bheil re cleachdaidh na Gidhlig rud beag nas irde am measg an luchd-fhreagairt a tha dreach meadhanach fileanta ach aig an bheil cile le Gidhlig: bha ceathrar anns a bhuidhinn seo, dithis aig a bheil cile a tha fileanta agus dithis eile aig a bheil cile le beagan Gidhlig, ach thuirt a h-uile duine aca gum bi iad a bruidhinn barrachd Beurla na Gidhlig ri chile, i.e. gum bi iad a cleachdadh beagan Gidhlig co-dhi.

 

Chan eil re tar-chur a chnain rd: am measg nam fileantach, thuirt crr is 40% den luchd-fhreagairt nach eil Gidhlig aig an cuid cloinne. Gun teagamh, seo toradh cudromach agus eu-dchasach, ach tha e a dol le fiosrachadh a fhuaradh bho thsan eile. Mar eisimpleir, a rir an rannsachaidh a rinneadh leis an Ollamh Coinneach MacFhionghain air toraidhean cunntas-sluaigh 1991, ann an Galldachd na h-Alba bha Gidhlig aig dreach 6.8% den chloinn aig an robh aon phrant le Gidhlig agus aig 60% den chloinn aig an robh dithis phrant le Gidhlig (MacKinnon 1997: 107).

 

Tha an re tar-chuir nas irde am measg an luchd-ionnsachaidh fhileanta na na dthchasaich: thuirt 50% den luchd-ionnsachaidh fhileanta gu bheil Gidhlig aig an cuid cloinne, an coimeas ri dreach 14% de na dthchasaich (ach bha an ireamh de luchd-ionnsachaidh a fhreagair a cheist seo beag tha 50% a ciallachadh 4 a-mach 8 luchd-freagairt). Gu dearbh, tha an re (22%) nas irde am measg na feadhna a tha dreach meadhanach fileanta, no aig a bheil gl bheag de Ghidhlig; tha e follaiseach gu bheil a mhrchuid de chloinn an luchd-fhreagairt seo an ss ann am foghlam tro mheadhan na Gidhlig, agus gur ann aig an sgoil a thog iad an cuid Gidhlig (gu re mhir co-dhi).[9]

 

 

Clr 12

 

 

Ma tha clann agaibh, a bheil Gidhlig aca (aige/aice)?

 

 

Luchd-freagairt uile

 

Fileantaich

(dhthchasach)

 

Fileantaich

(luchd-ionnsachaidh)

 

tha

11 (22%)

4 (14%)

4 (50%)

tha beagan

15 (30%)

11 (39%)

0

tha aig cuid aca

6 (12%)

4 (14%)

0

chan eil

18 (36%)

9 (32%)

4 (50%)

 

 

Gun teagamh, tha tar-chur cnain bho phrant gu cloinn an crochadh air cleachdadh a chnain eadarra; mar sin, leis mar nach robh an re tar-chuir rd, chan eil e na annas nach bi a mhrchuid de phrantan agus chloinn a bruidhinn Gidhlig ri chile. Fi s nuair a tha Gidhlig (fhileanta) aig an d chuid prant(an) agus clann, tha dreach 25% a bruidhinn Gidhlig ri chile fad an t-siubhail agus 76% a cleachdadh Beurla a cheart cho tric no fi s nas trice na Gidhlig.

 


Clr 13

 

 

Ma tha clann agaibh, d na cnain a bhios sibh a bruidhinn riutha (ris/rithe) gu

h-bhaisteach?[10]

 

 

Luchd-freagairt uile

 

Fileantaich

dhthchasach

 

Fileantaich

(luchd-ionn-sachaidh)

 

Luchd-freagairt aig a bheil clann le Gidhlig

 

Fileantaich aig a bheil clann le Gidhlig

Gidhlig fad an t-siubhail

 

2 (3%)

2 (7%)

0

2 (13%)

2 (25%)

barrachd Gidhlig na Beurla

 

0

0

0

0

0

an aon uiread de Ghidhlig agus de Bheurla

 

6 (10%)

2 (7%)

3 (43%)

3 (20%)

3 (38%)

barrachd Beurla na Gidhlig

 

15 (26%)

6 (21%)

1 (14%)

9 (60%)

3 (38%)

Beurla fad an t-siubhail

 

32 (55%)

18 (62%)

3 (43%)

1 (7%)

0

eile

3 (5%)

1 (3%)

1 (14%)

0

0

 

 

Chaidh ceist a bharrachd a chur air an luchd-fhreagairt aig a bheil crr is aon neach-cloinne, agus Gidhlig aca uile: d na cnain a bhios iad a bruidhinn ri chile gu h-bhaisteach? A-mach 13 luchd-freagairt,[11] thuirt 1 (8%) gum bi iad a bruidhinn Gidhlig fad an t-siubhail, 7 (54%) gum bi iad a bruidhinn barrachd Beurla na Gidhlig, agus 5 (38%) gum bi iad a bruidhinn Beurla fad an t-siubhail. Tha an toradh seo a nochdadh laigse suidheachadh a chnain ann an Dn ideann, ach tha an aon phtran ri fhaicinn aig re niseanta a rir an rannsachaidh a dhanadh an lib a phriseict Euromosaic ann an 1994 (Euromosaic 1995: clr 6).

 

 

(4) Roghainn cnain agus dlseachd cnain

 

Chaidh fiosrachadh a shireadh mu dhlseachd cnain anns an fharsaingeachd. Tha e follaiseach nach eil an re dlseachd ro rd: thuirt a mhrchuid de na fileantaich (63%) nach eil roghainn stidhte aca a thaobh cleachdadh na Gidhlig agus na Beurla. Thuirt 8% de na fileantaich gum b fherr leotha a bhith a bruidhinn Beurla na Gidhlig; ach tha an luchd-freagairt seo uile (a rir a mheasaidh aca fhin) nas fileanta anns a Bheurla na tha iad anns a Ghidhlig.

 

 


Clr 14

 

 

Ma tha taghadh agaibh, am b fherr leibh a bhith a bruidhinn Gidhlig no Beurla? (%)

 

 

Fileantaich

a-mhin

Gidhlig

29

Beurla

8

tha e an crochadh air an t-suidheachadh

58

tha mi coma

5

chan eil fios agam / chan eil mi cinnteach

0

 

 

Am measg an luchd-fhreagairt a thuirt gum b fherr leotha a bhith a bruidhinn Gidhlig, tha measgachadh de adhbharan aca agus bha diofar soilleir eadar na dthchasaich agus an luchd-ionnsachaidh. Am measg nan dthchasach aig an robh an roghainn seo, thuirt 41% gur e Gidhlig an cnan mthaireil no gu bheil an cuid Gidhlig nas fherr no nas fileanta, ach bha mneachaidhean den t-sersa aig dreach 7% den luchd-ionnsachaidh; rud a ghabhas tuigsinn gu furasta.

 

Bha cothrom aig an luchd-fhreagairt crr is aon fhreagairt don cheist seo a chomharrachadh: am measg nan adhbharan eile a chaidh a thabhann dhaibh, bhuineadh cuid aca ri beachdan air maise agus cuid eile ri poileataigs. Thuirt aon duine, mar eisimpleir, gu robh e den bharail gu bheil a Bheurla na burraidh, rud nach eil a crdadh ris. Thuirt grunn daoine gum bi iad a faighinn barrachd tlachd bho bhith a bruidhinn Gidhlig.

 

 

Clr 15

 

 

Mas fherr leibh a bhith a bruidhinn Gidhlig, carson? (%)

 

Fileantaich

(dhthchasach)

 

Fileantaich

(luchd-ionnsachaidh)

 

is e Gidhlig mo chnan mthaireil

38

7

tha mi airson a Ghidhlig a chumail be

31

33

tha e nas fhasa a bhith a bruidhinn Gidhlig

10

0

tha mo chirdean / charaidean / cho-obraichean

a bruidhinn Gidhlig

10

20

tha mo chuid Gidhlig nas fherr / nas fileanta

3

0

chan eil fios agam / chan eil mi cinnteach

0

7

adhbhar(an) eile

7

33

 

 

Am measg nam beagan fhileantach a thuirt gur ferr leotha a bhith a bruidhinn Beurla ma tha an taghadh aca, thuirt 37.5% gur ann a chionn s gur e Beurla an cnan mthaireil, 37.5% a chionn s gu bheil na cirdean / caraidean / co-obraichean aca a bruidhinn Beurla, 12.5% a chionn s gu bheil an cuid Beurla nas fherr / nas fileanta, agus 12.5% a chionn s gu bheil e nas fhasa dhaibh a bhith a bruidhinn Beurla. Cha do thagh duine sam bith an t-adhbhar poilitigeach a chaidh a thabhann anns a cheisteachan, i.e. chan eil mi a faicinn mran luach anns a Ghidhlig. Tha am ptran seo brosnachail, ach dhfhaodadh e bhith gum faighte freagairtean diofraichte bho Ghidheil eile nach deach a ghlacadh leis an rannsachadh seo.

(5) Cleachdadh na Gidhlig ann an suidheachaidhean sisealta is poblach

 

Chaidh grunn cheistean a chur mu chleachdadh na Gidhlig ann an diofar shuidheachaidhean: d cho tric s a bhios daoine a bruidhinn Gidhlig agus d cho leathann s a tha na raointean cleachdaidh aice.

 

Tha e follaiseach gur e gl bheag de dhaoine a tha a cleachdadh Gidhlig mar phromh-chnan nam beatha litheil. Thuirt 37% de na fileantaich gum bi iad a bruidhinn Gidhlig a h-uile latha, ach dreach 3% gum bi iad a bruidhinn barrachd Gidhlig na Beurla a h-uile latha, i.e. gur e Gidhlig am promh-chnan aca. Air an limh eile, thuirt 17% de na fileantaich gum bi iad a bruidhinn Gidhlig dreach aon latha anns an t-seachdain, no fi nas ainneimhe na sin.

 

Clr 16

 

 

Ann an seachdain bhaisteach, d cho tric s a bhios sibh a bruidhinn Gidhlig? (%)

 

 

Fileantaich

 

Leth-fhileantaich

 

barrachd Gidhlig na Beurla a h-uile latha

3

0

a h-uile latha

34

15

4-6 lithean anns an t-seachdain

23

8

2-3 lithean anns an t-seachdain

18

19

1 latha anns an t-seachdain

9

27

nas ainneimhe

8

27

chan eil fios agam / chan eil mi cinnteach

5

4

 

 

A rir coltais, chan eil lonraidhean sisealta Gidhlig na cathair-bhaile ro theann. Ged a thuirt 76% den luchd-fhreagairt gu bheil iad elach air co-dhi deichnear a tha a bruidhinn Gidhlig agus a tha a fuireach ann an Dn ideann, tha dreach 27% de na fileantaich a bruidhinn Gidhlig ri 10 duine no an crr ann an seachdain bhaisteach, agus 58% a bruidhinn Gidhlig ri nas lugha na 5 daoine.

 

 

Clr 17

 

 

Cia mheud duine a tha sibh elach air a tha a bruidhinn Gidhlig agus a tha a fuireach ann an Dn ideann? (%)

 

 

Luchd-freagairt uile

 

Fileantaich

(dhthchasach)

 

Fileantaich

(luchd-ionnsachaidh)

barrachd air 50

13

21

0

20-50

43

38

67

10-19

20

17

17

5-9

12

13

6

nas lugha na 5

9

8

6

chan eil fios agam /

chan eil mi cinnteach

4

4

6

 

 

 

Clr 18

 

 

Ann an seachdain bhaisteach, cia mheud

duine a bhios sibh a bruidhinn Gidhlig ris ann an Dn ideann? (%)

 

 

Fileantaich

(dhthchasach)

 

Fileantaich

(luchd-ionnsachaidh)

barrachd air 50

2

0

20-50

8

0

10-19

17

15

5-9

14

19

nas lugha na 5

58

63

chan eil fios agam / chan eil mi cinnteach

3

5

 

 

Bha diofar inntinneach a thaobh ptran cleachdaidh a chnain leis na fileantaich dhthchasach agus an luchd-ionnsachaidh fhileanta. Mar a bhiodh dil, tha na fileantaich dhthchasach gu math nas buailtiche a bhith a bruidhinn Gidhlig ri fileantaich dhthchasach eile seach ri luchd-ionnsachaidh. A dhaindeoin sin, cha robh sgaradh eadar an d bhuidheann idir. Bha cuid de luchd-ionnsachaidh nach robh fileanta sa chnan den bheachd nach robh na fileantaich dhthchasach taiceil dhaibh, ach thuirt aon neach-freagairt aig a bheil Gidhlig bho dhthchas gum bi esan a danamh oidhirp shnraichte ri bhith a bruidhinn Gidhlig ri luchd-ionnsachaidh nuair a gheibh e an cothrom.

 

Clr 19

 

 

D an sersa dhaoine a bhios sibh a bruidhinn Gidhlig ris ann an Dn ideann?

(%)

 

 

Fileantaich

dhthchasach

 

Fileantaich

(luchd-ionnsachaidh)

dreach daoine aig a bheil Gidhlig bho dhthchas

34

6

barrachd dhaoine aig a bheil Gidhlig bho dhthchas na luchd-ionnsachaidh

40

33

barrachd luchd-ionnsachaidh na daoine aig a bheil Gidhlig bho dhthchas

17

61

luchd-ionnsachaidh a-mhin

0

0

chan eil fios agam / chan eil mi cinnteach

9

0

 

 

Gu re mhir, tha e coltach gu bheil a Ghidhlig na cnan probhaideach no fi domhair ann an Dn ideann. Chuir dreach 7% den luchd-fhreagairt an cill gum bi iad a cluinntinn dhaoine air nach eil iad elach idir a bruidhinn Gidhlig ri chile ann an Dn ideann co-dhi aon turas gach mos, agus 86% gun tachair sin dreach corra uair ann am bliadhna, no fi nas ainneimhe na sin.[12]


Clr 20

 

 

D cho tric s a bhios sibh a cluinntinn strinnsearan (daoine air nach eil sibh elach idir) a bruidhinn Gidhlig ri chile ann an Dn ideann?

 

%

 

a h-uile latha

0

co-dhi aon turas gach seachdain

3

co-dhi aon turas gach mos

4

dreach corra uair ann am bliadhna

42

nas ainneimhe

44

chan eil fios agam / chan eil mi cinnteach

7

 

 

Chaidh grunn cheistean a chur mu na suidheachaidhean anns an bheileas a cleachdadh na Gidhlig. Mar a bhiodh dil, bha fada bharrachd Gidhlig ga cleachdadh airson cuid de dhadhbharan agus ann an cuid de dhiteachan seach adhbharan is iteachan eile. Cha tuirt duine sam bith, mar eisimpleir, gum bi e/i a cleachdadh Gidhlig ann am bthan ann an Dn ideann nas trice na 1-2 latha san t-seachdain, rud nach eil na iongnadh gu dearbh, is dcha gu bheil e na iongadh gun tuirt 36% den luchd-fhreagairt gum bi iad a cleachdadh Gidhlig ann am bthan ann an Dn ideann bho m gu m co-dhi. Tha diofar cudromach eadar na suidheachaidhean a chaidh a chomharrachadh anns a cheisteachan: bidh a h-uile duine a danamh cuid de na rudan a chaidh a shnrachadh, gu re co-dhi, ach cha bhi a h-uile duine a danamh cuid eile dhiubh (ann an cnan sam bith). Mar eisimpleir, is dcha gum bi a h-uile duine a dol do na bthan no do thaighean-bdh ach cha bhi a h-uile duine ag obair (airson tuarastail) no a cleachdadh an eadar-ln. Mar sin, thuirt 17% de na fileantaich uile gum bi iad a cleachdadh na Gidhlig a h-uile latha agus iad a cleachdadh an eadar-ln; ach tha fhios gu bheil cuibhreann dhiubh nach bi a cleachdadh an eadar-ln idir, agus gu bheil re cleachdadh litheil na Gidhlig am measg na feadhna a bhios a cleachdadh an eadar-ln gu math nas irde na 17%.

 


 

Cite am bi sibh a cleachdadh Gidhlig ann an Dn ideann, agus ciamar a bhios sibh ga cleachdadh?

 

(fileantaich a-mhin)

 

 

A h-uile latha

(%)

 

5-6 lithean anns an t-seachdain

(%)

 

3-4 lithean anns an t-seachdain

(%)

 

1-2 latha

anns an

t-seachdain

(%)

 

na bainneimhe

(%)

 

chan eil fios agam/

chan eil mi cinnteach

(%)

 

 

iomlan

 

(%)

ag isteachd ris an radio

 

33

15

11

21

12

4

94

a coimhead telebhisean

 

14

2

8

44

26

0

94

a leughadh no a sgrobhadh litrichean

 

5

2

5

20

59

5

94

a leughadh leabhraichean, irisean no pipearan-naidheachd

 

24

8

8

27

21

4

92

air a fn

 

12

9

14

29

21

3

88

cmhraidhean air an t-srid

3

0

3

18

53

8

85

dachaighean chirdean no charaidean

 

2

0

5

18

53

3

80

taighean-sta, taighean-bdh no cafs

 

3

0

3

18

44

6

74

a cleachdadh an eadar-ln

(a gabhail a-steach post-d)

 

17

8

6

12

21

4

67

ite-obrach

 

20

N/A

8

9

20

2

58

bthan

 

0

0

0

3

33

9

45

sgoil / colaiste / oilthigh

 

8

N/A

11

2

14

6

39


Ceist nas cudromaiche, is dcha, is e minigeachd cleachdadh na Gidhlig anns na suidheachaidhean seo an coimeas ri minigeachd cleachdadh na Beurla. Mar as trice, fi nuair a thuirt daoine gum bi iad a cleachdadh na Gidhlig anns na suidheachaidhean seo, dhaidich iad gum bi iad a cleachdadh na Beurla nas trice. Air an limh eile, tha e idheachail agus is dcha brosnachail gu bheil grunn fhileantach a cleachdadh barrachd Gidhlig na Beurla ann an suidheachaidhean sisealta cudromach agus meadhanach, ann an dachaighean chirdean no charaidean (17%) no a bruidhinn air a fn (21%). Tha an toradh seo a sealltainn cudromachd nan lonraidhean sisealta Gidhlig anns a chathair-bhaile.

 

 

Clr 22

 


 

Am bi sibh a cleachdadh Gidhlig na bu trice na Beurla . . . ?

 

[daoine a thuirt gum bi iad a cleachdadh Gidhlig anns na suidheachaidhean seo co-dhi aig amannan]

 

 

bithidh (%)

 

Fileantaich

 

 

bithidh (%)

 

Fileantaich

(dhthchasach)

 

bithidh (%)

 

Fileantaich

(luchd-ionnsachaidh)

 

ag isteachd ris an radio

53

51

56

anns an ite-obrach

24

27

7

aig an sgoil / colaiste / oilthigh[13]

22

21

22

a bruidhinn air a fn

21

21

24

ann an dachaighean chirdean no charaidean

17

17

18

ann an cmhraidhean air an t-srid

12

10

17

ann an taighean-sta, taighean-bdh

no cafs

9

14

0

a coimhead telebhisean

8

5

18

a leughadh / a sgrobhadh litrichean

7

3

19

a cleachdadh an eadar-ln

4

0

13

a leughadh leabhraichean, irisean no pipearan-naidheachd

2

2

0

ann am bthan

0

0

0

 

 

Thuirt 59% den luchd-fhreagairt, aon 62 duine, gu bheil iad an ss ann am buidheann (no buidhnean) Gidhlig, ach thuirt 41% nach eil.[14] Tha an re ballrachd as irde (94%) am measg na feadhna a dhionnsaich Gidhlig gu fileantachd, agus an re ballrachd as sle (42%) am measg nam fileantach dthchasach. Tha e furasta gu ler am ptran seo a thuigsinn, oir rinn an luchd-ionnsachaidh fileanta, agus gu dearbh an fheadhainn gun (mran) Gidhlig a ghabh pirt anns an rannsachadh, sireadh air a Ghidhlig, mar gum biodh, rud nach eil for, anns an aon digh co-dhi, mu na fileantaich dhthchasach. Cuideachd, chan eil e annasach gu bheil ballrachd ann an Comann nam Prant nas irde am measg dhaoine aig a bheil clann de dhaois sgoile, agus gu bheil an re ballrachd ann an Cl Gidhlig fada nas irde am measg na feadhna a dhionnsaich Gidhlig gu fileantachd na tha i am measg nam fileantach dthchasach (56% an taca ri 6%).

 


Clr 23

 

Ballrachd ann am buidhnean Gidhlig

 

ireamh bhall

An Comunn Gaidhealach

26

Cl Gidhlig

20

FS (Dn ideann)

18

Comann nam Prant

11

Cisir Ghidhlig Lodainn

9

Cluicheadairean Gidhlig Dhn ideann

5

Eaglais nam Manach Liath

4

Sradagan

4

Cearcall Cmhraidh Dhn ideann

2

Cisir Ghidhlig Dhn ideann

2

Comann Ceilteach Oilthigh Dhn ideann

2

Comunn na Gidhlig

2

eile

5

 

 

Thuirt a mhrchuid den luchd-fhreagairt gum bi iad a frithealadh thachartasan Gidhlig ann an Dn ideann, ach mar as trice bha e coltach nach e cleachdadh litheil, seachdaineil, no fi mosail a tha fo cheist.[15] Mar eisimpleir, thuirt 73% den luchd-fhreagairt gum bi iad a dol do chilidhean tradiseanta, ach thuirt mu d thrian dhiubh sin nach tachair seo ach 1-2 thuras ann am bliadhna. Mar sin, tha e coltach nach eil ite ro chudromach aig tachartasan poblach Gidhlig ann am beatha shisealta luchd Gidhlig Dhn ideann.

 

Clr 24

 

 

D cho tric s a bhios sibh

a frithealadh thachartasan Gidhlig ann an

Dn ideann?

 

 

Luchd-freagairt uile

(%)

 

 

Fileantaich

(dhthchasach)

(%)

 

 

Fileantaich

(luchd-ionnsachaidh)

(%)

 

cilidhean tradiseanta

 

>10 tursan/bliadhna

> 6-10 tursan/bliadhna

> 3-5 tursan/bliadhna

> 1-2 turas/bliadhna

 

73

 

5

6

14

49

75

 

4

8

17

46

78

 

17

6

6

50

 

cuirmean/fisean ciil Ghidhlig/

mdan ionadail

 

>10 tursan/bliadhna

> 6-10 tursan/bliadhna

> 3-5 tursan/bliadhna

> 1-2 turas/bliadhna

59

 

 

1

6

11

41

65

 

 

2

4

13

46

61

 

 

0

11

6

44

dealbhan-cluich Gidhlig

 

>10 tursan/bliadhna

> 6-10 tursan/bliadhna

> 3-5 tursan/bliadhna

> 1-2 turas/bliadhna

57

 

1

1

5

50

75

 

2

2

8

63

61

 

0

0

6

56

co-labhairtean cultarach no acadamaigeach (tro mheadhan

na Gidhlig)

 

>10 tursan/bliadhna

> 6-10 tursan/bliadhna

> 3-5 tursan/bliadhna

> 1-2 turas/bliadhna

43

 

 

 

0

1

4

38

 

46

 

 

 

0

0

2

44

72

 

 

 

0

6

11

56

seirbhisean eaglais

(tro mheadhan na Gidhlig)

 

> 50 turas/bliadhna

> 20 turas/bliadhna

> 10-20 turas/bliadhna

> 5-9 tursan/bliadhna

> 1-4 tursan/bliadhna

 

40

 

 

4

3

4

7

23

48

 

 

2

4

2

10

29

 

33

 

 

11

6

6

6

6

 

coinneamhan no cruinneach-aidhean poilitigeach (mun Ghidhlig)

 

>10 tursan/bliadhna

> 6-10 tursan/bliadhna

> 3-5 tursan/bliadhna

> 1-2 turas/bliadhna

 

37

 

 

 

4

5

5

24

31

 

 

 

4

0

2

25

 

56

 

 

 

11

11

11

22

cuirmean sgeulachdan Gidhlig

 

>10 tursan/bliadhna

> 6-10 tursan/bliadhna

> 3-5 tursan/bliadhna

> 1-2 turas/bliadhna

 

36

 

0

0

1

34

38

 

0

0

0

38

56

 

0

6

6

44

 

 

 

(6) Foghlam tro mheadhan na Gidhlig

Am measg nan toraidhean as inntinniche a fhuaradh anns an rannsachadh is e fiosrachadh mu fhoghlam tro mheadhan na Gidhlig (FTMG). Gu re mhir, is e daoine nach eil fileanta ann an Gidhlig a thagh FTMG airson an cuid cloinne: am measg an luchd-fhreagairt aig a bheil clann a tha an ss ann am FTMG, tha 78% nan neo-fhileantaich. Air an limh eile, thuirt 86% de na fileantaich dhthchasach aig a bheil clann de dhaois sgoile nach eil an cuid cloinne an ss ann am FTMG.[16]

Seo dbhlan dha-rribh a thaobh glidheadh agus leasachadh na Gidhlig ann an Dn ideann, oir tha FTMG, agus Bunsgoil Tollcross, far a bheil an t-aonad Gidhlig suidhichte, nan damhnadh coimhearsnachd ir Ghidhlig.


Clr 25

 

 

Ma tha clann de dhaois sgoile agaibh, a bheil iad an ss ann am foghlam tro mheadhan na Gidhlig?

 

 

Luchd-freagairt uile

 

Fileantaich

(dhthchasach)

 

Fileantaich

(luchd-ionnsachaidh)

tha

11 (35%)

1 (7%)

2 (50%)

tha cuid dhiubh

1 (3%)

1 (7%)

0

chan eil

19 (61%)

12 (86%)

2 (50%)

 

 

Thagh na prantan a ghabh pirt anns an rannsachadh seo FTMG airson diofar adhbharan, ach chuir a mhrchuid cuideam air don na Gidhlig no air luach an d-chnanais. Mar a bhiodh dil, leis mar a cho beag de chloinn nam fileantach dthchasach an ss ann an FTMG, cha do rinn mran an taghadh seo a chionn s gu robh iad a sireadh foghlam ann an cnan mhthaireil na cloinne/an teaghlaich.

 

Clr 26

 

 

Ma tha clann agaibh a tha an ss ann am foghlam tro mheadhan na Gidhlig, carson a thagh sibh an sersa foghlaim seo dhaibh? (%)

 

 

Luchd-freagairt uile

tha mi airson a Ghidhlig a chumail be

28

tha mi airson s gum bi mo chuid cloinne d-chnanach

28

saoilidh mi gu bheil foghlam tro mheadhan na Gidhlig

nas fherr na foghlam tro mheadhan na Beurla

19

is e Gidhlig mo chnan mthaireil

5

is e Gidhlig cnan mthaireil mo chuid cloinne

5

tha na clasaichean nas lugha na tha iad ann am foghlam bhaisteach

5

adhbhar(an) eile

7

chan eil fios agam / chan eil mi cinnteach

5

 

 

Air an limh eile, is dcha gu bheil beagan dchais rim faighinn a thaobh nan adhbharan carson nach do thagh prantan FTMG. Is e for bheag dhiubh a nochd iomagain mu chileachd no luach FTMG. Mar eisimpleir, cha tuirt gin de na fileantaich dhthchasach nach do thagh iad FTMG a chionn s nach robh ln earbsa a[ca] ann am foghlam tro mheadhan na Gidhlig no gu robh iad den bheachd gum biodh foghlam tro mheadhan na Gidhlig a bacadh na cloinne. Do na fileantaich seo, tha e follaiseach gur e adhbharan teaghlaich a bha air claibh nan co-dhnaidhean aca: thuirt a mhrchuid gun do thagh iad foghlam tro mheadhan na Beurla a chionn s nach eil Gidhlig aig a chile aca air no gur e Beurla cnan mthaireil an cuid cloinne.[17] Tha na freagairtean seo a nochdadh cion dlseachd cnain, ged-t: mas e Beurla cnan na cloinne, tha seo a ciallachadh nach robh a Ghidhlig air a cleachdadh tric gu ler anns an dachaigh (toradh a tha a dol leis an fhiosrachadh a chuireadh an cill ann an roinn 3 den aithisg seo).

 

 

Clr 27

 

 

Ma tha clann de dhaois sgoile agaibh nach eil an ss ann am foghlam tro mheadhan na Gidhlig, carson nach do thagh sibh foghlam tro mheadhan na Gidhlig dhaibh? (%)

 

 

Luchd-freagairt uile

 

Fileantaich

dhthchasach

 

Fileantaich

(luchd-ionnsachaidh)

is e Beurla cnan mthaireil mo chuid cloinne

 

21

27

0

chan eil Gidhlig aig mo chile

 

17

27

0

cha dfhuair iad foghlam ro-sgoile tro mheadhan na Gidhlig

 

17

7

20

duilgheadasan siubhail

 

10

7

40

shaoil mi gu bheil foghlam tro mheadhan na Beurla nas fherr na foghlam tro mheadhan na Gidhlig

 

7

7

20

cha robh idh agam anns a Ghidhlig nuair a chaidh a chlann dhan sgoil an toiseach

 

7

7

0

saoilidh mi gum biodh foghlam tro mheadhan na Gidhlig a bacadh na cloinne

 

3

0

0

cha robh mi riaraichte leis an sgoil far a bheil foghlam Gidhlig ri fhaighinn

 

3

0

20

chan eil ln earbsa agam ann am foghlam tro mheadhan na Gidhlig

 

0

0

0

cha robh fios agam gu robh foghlam tro mheadhan na Gidhlig ri fhaighinn

 

0

0

0

adhbhar(an) eile

14

20

0

 

 

(7) Beachdan air a Ghidhlig

 

Chaidh grunn cheistean a chur mu beachdan dhaoine air ite na Gidhlig ann an Dn ideann, omhaigh na Gidhlig, agus poileasaidhean poblach a thaobh a chnain.

 

Bha an luchd-freagairt fada den bheachd gum bu chir a Ghidhlig adhartachadh ann an Dn ideann: thuirt 72% gu bheil seo cudromach no air leth cudromach, agus dreach 5% nach eil e gl chudromach no nach eil e cudromach idir. Ach bha sgaraidhean inntinneach ann eadar na beachdan aca fhin agus na faireachdainnean a bha aca air beachdan dhaoine eile, an d chuid luchd Gidhlig na Gidhealtachd agus, gu h-raidh, muinntir Dhn ideann anns an fharsaingeachd. A rir an luchd-fhreagairt, tha a mhr-mhrchuid ann an Dn ideann coma mun Ghidhlig anns a chathair-bhaile: ann an tomhas an luchd-fhreagairt bhiodh 34% dhiubh den bheachd nach eil leasachadh na Gidhlig ann an Dn ideann cudromach idir, agus bhiodh 36% a bharrachd dhiubh den bheachd nach eil e gl chudromach.[18] Tha e follaiseach gu bheil luchd Gidhlig na cathair-bhaile gan tuigsinn fhin mar mhionchuid nach eil a faighinn mran bidh no spis bhon mhrchuid.


Clr 28

 

 

Nur beachd-sa, d cho cudromach s a tha e a bhith a leasachadh na Gidhlig ann an Dn ideann? (%)

 

Nur beachd-sa,

d a bharail a tha aig luchd Gidhlig a tha a fuireach anns a Ghidhealtachd agus na h-Eileanan a thaobh leasach-adh na Gidhlig ann an Dn ideann? (%)

 

Nur beachd-sa, d a bharail a tha aig muinntir Dhn ideann anns an fharsaingeachd a thaobh leasachadh na Gidhlig ann an Dn ideann? (%)

 

tha e air leth cudromach

 

52

9

3

tha e cudromach

 

20

11

9

tha e cudromach gu ler, ach chan eil e cho cudromach ri leasachadh na Gidhlig anns a Ghaidhealtachd agus na h-Eileanan

 

21

35

11

chan eil e gl chudromach

 

3

18

36

chan eil e cudromach idir

 

2

2

34

chan eil fios agam / chan eil mi cinnteach

 

2

25

7

 

 

Bha cothrom aig an luchd-fhreagairt am beachdan air na cuspairean seo a mhneachadh agus a leudachadh. Bha measgachadh de bheachdan aca, mar a bhiodh dil.

 

A thaobh luach leasachadh na Gidhlig ann an Dn ideann, chuir grunn daoine cuideam air inbhe na cathair-bhaile mar phromh-bhaile na h-Alba agus dachaigh na Prlamaid niseanta. Don fheadhainn seo tha e riatanach gum faigh a Ghidhlig inbhe cheart ann an Dn ideann. Mar eisimpleir: Edinburgh purports to be the capital city of Scotland: Gaelic is the traditional language of a major part of the country. Therefore Gaelic should play a major part in the life of the city.

 

Chuir cuid de dhaoine cuideam air cudromachd nan coimhearsnachdan bailteil Gidhlig do dhomhaigh na Gidhlig:

 

 

Ach bha cuid eile teagmhach:

 

         Ma tha a Ghidhlig a dol a shoirbheachadh, feumaidh i a bhith air a bruidhinn gu ndarra leis a mhr-shluagh sa choimhearsnachd, agus cha thachair sin ann an Dn ideann

         Cha chum thu Gidhlig be le buidheann beag de luchd-ionnsachaidh a gabhail t le chile ann an Dn ideann; mura bheil a chlann ann an Lonacleit no Port Rgh ga bruidhinn eatorra fhin!

 

A thaobh seallaidhean luchd-labhairt na Gidhlig anns a Ghidhealtachd air a Ghidhlig ann an Dn ideann, chunnacas measgachadh de bheachdan:

 

         Chan eil fhios aca gu bheil mran dhaoine anns na bailtean a bhios a bruidhinn Gidhlig

         The Gaelic speakers I know from the islands are amused about people learning Gaelic in Edinburgh

         Most native speakers in my family would prefer the language retained its heartland and survived in an authentic setting. They are sceptical about its future otherwise

         In certain parts of the Highlands and Islands Gaelic is tied up with economic development. Some people resent funding for Gaelic being allocated to the Lowlands. I also suspect that some people associate Edinburgh with the establishment and anti-Highland sentiment

         I think those in the Gaidhealtachd recognise Edinburghs importance in Gaelic more as a centre for lobbying

 

Bha a mhrchuid de na freagairtean a thaobh beachdan mr-shluagh Dhn ideann caran dubhach:

 

         Chan eil e cudromach do mhuinntir Dhn ideann ma tha Gidhlig be no marbh

         Chan eil iad a smaoineachadh gu bheil ceangal sam bith aig Gidhlig ri baile Dhn ideann. Tha mran dhiubh aineolach de Ghidhlig

         Chan e rud a thann a tha cur dragh mr sam bith orra cha bhuin a Ghidhlig do dhualchas an ite

         People in Edinburgh still associate Gaelic with whisky, shortbread and the Highlands!

         Gaelic has a low profile in Edinburgh and residents follow the lead of the Council and the Evening News in considering the language to be irrelevant and a drain on resources

 

Bha cuid den bheachd gun robh tomhas de ghrin ri fhaireachdainn a thaobh na Gidhlig agus nan Gidheal, ach cha robh a h-uile duine ag aontachadh ri seo:

 

         S ann a shaoileas mi gu bheil cuid aca a coimhead sos orm airson gu bheil Gidhlig agam agus blas Gidhealach air mo chainnt

         I feel that most people perceive Gaelic as a language which should be treated as a hobby . . . but not something which merits having serious money spent on it. I dont think there is an anti-Gaelic feeling though

 

Cha robh an luchd-freagairt den bheachd gu bheil Riaghaltas na h-Alba no Comhairle Dhn ideann taiceil don Ghidhlig anns an fharsaingeachd. Chaidh faighneachd den luchd-fhreagairt d an re, nam beachd-sa, de dhidh a tha aig an Riaghaltas agus a Chomhairle anns a Ghidhlig; is e 3.41 a-mach 10 an comharra cuibheasach a thugadh don Riaghaltas agus 2.57 an comharra cuibheasach a thugadh don Riaghaltas. Tha e idheil gun deach ceistean den t-sersa a chur an lib a phriseict Euromosaic ann an 1994 agus nach robh luchd-freagairt an t-suirbhidh ud idir cho dubhach mu shel nan ghdarrasan poblach seo (Euromosaic 1995: clr 27).

 

 

Clr 29

 

 

Nur beachdsa, d an re de dhidh (air sgile 1-10) a tha aig na buidhnean a leanas anns a Ghidhlig?[19]

 

 

Riaghaltas

na h-Alba

 

(%)

 

Comhairle

Dhn ideann

 

(%)

1

21

43

2

13

14

3

23

12

4

16

12

5

12

14

6

7

3

7

6

2

8

1

0

9

1

0

10

0

0

 

 

Bha idh gl lidir aig an luchd-fhreagairt fhin anns a Ghidhlig. Don cheist D an re de dhidh (air sgile 1-10) a tha agaibh anns a Ghidhlig?, thuirt 52% 10 agus be 8.67 an comharra cuibheasach.

 

Chaidh grunn cheistean a chur air an luchd-fhreagairt mu chor agus omhaigh na Gidhlig. Bha an luchd-fhreagairt fada den bheachd gur e cnan niseanta a tha anns a Ghidhlig, cnan a tha cudromach do dhAlba gu lir, agus gu bheil e cudromach gum bi clann g ag ionnsachadh Gidhlig, ach bha caochladh bheachdan aca a thaobh fallaineachd agus rachd na Gidhlig. Thuirt 38% gu bheil iad ag aontachadh no ag aontachadh gu lidir gu bheil a Ghidhlig a bsachadh, ach thuirt 39% nach eil iad ag aontachadh no nach eil iad ag aontachadh idir; thuirt 42% gu bheil iad ag aontachadh no ag aontachadh gu lidir gu bheil a mhrchuid de dhaoine a smaoineachadh gu bheil cisean a tha co-cheangailte ris a Ghidhlig ro sheann-fhsanta, ach thuirt 37% nach eil iad ag aontachadh ri seo no nach eil iad ag aontachadh idir.

 

Chaidh na ceistean seo a chur an lib a phriseict Euromosaic ann an 1994 ach fhuaradh toraidhean gu math diofraichte (Euromosaic 1995: clr 26). Anns an rannsachadh sin, thuirt dreach 18% gu robh iad ag aontachadh no ag aontachadh gu lidir gu bheil a Ghidhlig a bsachadh, ach thuirt 67% nach robh iad ag aontachadh no nach robh iad ag aontachadh idir; agus thuirt 25% gu robh iad ag aontachadh no ag aontachadh gu lidir gu bheil a mhrchuid de dhaoine a smaoineachadh gu bheil cisean a tha co-cheangailte ris a Ghidhlig ro sheann-fhsanta, ach thuirt 57% nach robh iad ag aontachadh no nach robh iad ag aontachadh idir. Chaidh an rannsachadh sin a dhanamh aig re niseanta (a gabhail a-steach agallamhan ann an Dn ideann agus Glaschu) agus dhfhaodadh e bhith gu bheil beachdan muinntir na Gidhealtachd caran eadar-dhealaichte ri luchd Gidhlig a bhaile mhir. Tha teans ann cuideachd gu bheil beachdan dhaoine air atharrachadh thairis air na beagan bhliadhnaichean a dhfhalbh.

 

Clr 30

 

 

 

D ur beachd mu na smuaintean seo?

 

(%)

 

Tha a Ghidhlig cudromach do dhAlba gu lir

 

 

Tha a Ghidhlig a bsachadh

 

Tha a mhrchuid de dhaoine a smaoineachadh gu bheil cisean a tha co-cheangailte ris a Ghidhlig ro sheann-fhsanta

 

 

Tha e cudromach gum bi clann g ag ionnsachadh Gidhlig

tha mi ag aontachadh

gu lidir

68

7

4

66

tha mi ag aontachadh

 

25

31

38

29

tha mi coma

 

3

11

14

4

chan eil mi ag aontachadh

5

30

30

0

chan eil mi ag aontachadh idir

0

9

7

1

chan eil fios agam /

chan eil mi cinnteach

0

11

7

0

 

 

Uile gu lir, cha robh ptrain dhiofraichte rim faicinn a thaobh nam freagairtean a fhuaradh bho dhiofar shersachan luchd-fhreagairt (fileantaich v. neo-fhileantaich, mar eisimpleir). Ach tha e idheachail gu bheil bern eadar omhaigh na Gidhlig ann an silean nam fileantach dthchasach agus silean an luchd-ionnsachaidh fhileanta, ann an silean na h-igridh agus na feadhna a tha suas ann am bliadhnaichean.

 

Clr 31

 

 

Tha a mhrchuid de dhaoine a smaoineachadh gu bheil cisean a tha co-cheangailte ris a Ghidhlig ro sheann-fhsanta (%)

 

 

aois 16-34

 

 

 

aois 55+

 

 

 

Fileantaich

(dhthchasach)

 

Fileantaich

(luchd-ionnsachaidh)

 

tha mi ag aontachadh gu lidir

11

0

0

11

tha mi ag aontachadh

50

28

37

50

tha mi coma

17

14

11

11

chan eil mi ag aontachadh

11

36

37

22

chan eil mi ag aontachadh idir

0

11

7

0

chan eil fios agam /

chan eil mi cinnteach

11

11

9

5

Ghabh grunn daoine an cothrom am beachdan air na ceistean seo a leudachadh. Bha a mhrchuid a gabhail ri inbhe niseanta na Gidhlig ach bha beagchuid teagmhach:

 

         Gaelic is Scotlands native tongue and culture. Scots as a whole should be made more aware of this

         The language is integral to the culture and history of the country. To undermine one is to undermine the other

         Tha buaidh aig/air a bhith aig a Ghidhlig air gach uile cernaidh de dhAlba. Anns an latha an-diugh, tha i a buntainn a cheart cho lidir ris na bailtean mra s a tha i ris a Ghidhealtachd

         Seo an aon ite air thalamh far a bheil a Ghidhlig ga bruidhinn agus ma leigeas Alba leatha bsachadh caillidh an saoghal i

         Chan eil fhios agam ciamar is urrainn dhan a Ghidhlig a bhith cudromach far nach robh i air a cleachdadh a-riamh is far nach eil elas air cultar agus eachdraidh nan Gidheal

 

Bha diofar bharailean aig an luchd-fhreagairt air seasmhachd na Gidhlig cuideachd. Bha caochladh thuigsean aig daoine air ciall an fhacail bs agus air d ghabhas danamh airson na Gidhlig aig an re seo.

 

Bha mneachaidhean pongail aig cuid de na daoine a tha den bheachd gu bheil an cnan a bsachadh:

 

         Chan eil gu ler clann ga bruidhinn no gu ler inbhich ga h-ionnsachadh agus chan eil gu ler ga dhanamh airson a chis a leasachadh

         Chan eil clann nan Gidheal ga bruidhinn

         Tha a Ghidhlig mar a dhionnsaich mis i, a bsachadh. Chaidh mise dhan sgoil a dhionnsachadh [Beurla] ach tha a chlann anns a bhaile far na dhirich mi, a-nise dol dhan sgoil a dhionnsachadh Gidhlig. Chan eil i aca bho ghluin na mthar! S e rud acadaimigeach a thann a-nis.

 

Bha cuid eile a faicinn adhbharan misneachd: gu bheil na h-ireamhan de sgoilearan ann am foghlam Gidhlig a fs, gu bheil an cnan nas nochdaidhe anns na meadhanan, rud a tha ag atharrachadh omhaigh a chnain; agus gu bheil barrachd cloinne a dol an ss anns na h-ealain Ghidhlig seach mar a bha deicheadan air ais.

 

         In its old form it is dying or half dead already but revival is bringing [a] new form that can hopefully be sustained

         Gheibh i bs ceart gu ler mura danar barrachd leasachadh air foghlam. Tha cus airgid a dol a-steach do phriseactan nach eil idir a buntainn ri Joe Bloggs aig a bheil Gidhlig

         I feel it is floundering and this is a crucial time. The Scottish Executive has the power at this stage to direct it either way

 

Bha beachdan bethail aig an luchd-fhreagairt a thaobh omhaigh na Gidhlig ann an silean dhaoine, agus a thaobh na h-omhaigh sheann-fhasanta a tha aig a chnan.

 

         Prior to [my] kids joining GME, I probably would have agreed but [now] see normal kids leading normal lives, just being educated in Gaelic

         A thaobh ealain, s e cuspairean seann-fhasanta bhios a mhr-shluagh a faicinn. S e rain sheann-fhasanta bhios sinn a seinn agus tha seo a sealltainn gu bheil sinn a coimhead air ais, mar gum biodh sinn ag iarraidh tilleadh chun na lithean a dhfhalbh s nach till

         B bhaist i a bhith ceannairceach agus seann-fhasanta; a-nis [tha i] fasanta gu snraichte le [daoine] middle class, ach feumaidh Gidhlig a bhith cool le daoine g, 11-25.

         Often efforts to update Gaelic and make it fashionable are patently contrived and just as hopeless in attracting younger speakers

         D tha cerr air a bhith seann-fhasanta?

         Most people have been given, or only allowed, a negative view of Gaelic

         This is a minority view expressed by vociferous supporters of efforts to convert Scotland into a region of England

 

Bha a mhr-mhrchuid den bheachd gu bheil e sr-chudromach gum bi clann g ag ionnsachadh na Gidhlig. Chuir iad cuideam lidir air neartachadh na Gidhlig anns na h-rd-sgoiltean, air ceanglaichean eadar an igridh agus an luchd-labhairt dualchasach (seann daoine gu h-iridh), agus air cudromachd a cheangail eadar foghlam Gidhlig agus an cultar/dualchas Gidhealach. Bha cuid an dchas gum faighte piseach anns an m ri teachd: My age-group has suffered many negative influences where Gaelic is concerned influences that hopefully do not affect the younger generations who with the right encouragement will be proud of their language

 


Co-dhnadh

 

Tha toraidhean an rannsachaidh seo a nochdadh meud nan dbhlan a dhireas an lib iomairtean a chum leasachadh na Gidhlig ann an Dn ideann, agus is dcha ann am bailtean eile ann an Galldachd na h-Alba far a bheil an cuibhreann den t-sluagh le Gidhlig for bheag. Tha re cleachdadh na Gidhlig gl osal: anns an dachaigh, ann an suidheachaidhean sisealta, ann an iteachan-obrach. Tha e gu math follaiseach nach eil mran dhaoine be tro mheadhan na Gidhlig ann an Dn ideann. Ged nach eil e reusanta a bhith a sileachadh gum fs Dn ideann gu bhith na chathair-bhaile Ghidhlig, no fi d-chnanach ann an seagh ciallach, feumar dighean a lorg airson danamh cinnteach gum bi e comasach do dhaoine beatha Ghidhlig a thaghadh ma thogras iad. Mura faighear cothroman agus structaran a bheir an taghadh sin do luchd na Gidhlig, cha bhi ite cudromach aig Dn ideann ann an ath-bhethachadh na Gidhlig. Tha Comhairle Dhn ideann air gealltainn gum bi i a cur Plana Gidhlig air digh an didh achdachadh Bhile na Gidhlig; is cinnteach gum bi am Plana seo air leth cudromach airson adhartachadh a chnain anns a chathair-bhaile agus cruthachadh structaran is chothroman den t-sersa.

 

Chan eil anns an rannsachadh seo ach toiseach-tiseachaidh agus is dcha gu bheil e a togail barrachd cheistean na tha e a freagairt. Tha cruaidh-fheum air barrachd obrach den t-sersa, chan ann a-mhin ann an co-theacs nam bailtean mra ach cuideachd a thaobh choimhearsnachdan eile far a bheil a Ghidhlig nas lidire. Gu dearbh, bhiodh e anabarrach feumail rannsachadh niseanta a chur air digh, mar a rinneadh (agus a nithear) anns a Chuimrigh agus gu h-raidh ann an Dthaich nam Basgach. Bidh fiosrachadh mionaideach air an t-suidheachadh shsio-chnanach deatamach ma tha poileasaidhean leasachaidh na Gidhlig gu bhith ciallach agus soirbheachail. Gu dearbh, seo am bunait, agus cha danar togail sam bith s aonais.


IOMRAIDHEAN

 

Duwe, Kurt (2003-04). Gidhlig (Scottish Gaelic) Local Studies. 24 aistidhean. Wedel, a Ghearmailt: Hydromod (ri fhaighinn air an Eadar-lon aig http://www.linguae-celticae.org/GLS_english.htm).

 

Euromosaic (1995). Gaelic language use survey (Research Centre of Wales) (ri fhaighinn air an Eadar-lon aig http://www.uoc.es/euromosaic/web/document/ gaelic/an/e1/e1.html).

 

Fishman, Joshua (1991). Reversing Language Shift: Theoretical and Empirical Foundations of Assistance to Threatened Languages. Clevedon: Multilingual Matters.

 

MacCaluim, Alasdair (ri fhoillseachadh). More than Interesting: Gidhlig anns a Bhaile Mhr, ann am McLeod (ri fhoillseachadh).

MacKinnon, Kenneth (1994). Gaelic in 1994: Report to the Euromosaic Project. An Tisigheachd, an t-Eilean Dubh: SGRD.

MacKinnon, Kenneth (1997). 'Minority languages in an integrating Europe: prospects for viability and maintenance', ann an Language Minorities and Minority Languages in the Changing Europe, deasaichte le Brunon Synak and Tomasz Wicherkiewicz, 93-109. Gdnsk: Wyndawnictwo Uniwersytetu Gdndskiego.

MacKinnon, Kenneth (2004). Gaelic in the 2001 Census: A few green shoots amidst the gloom, ann an Doonsin Emerauds: New Scrieves anent Scots an Gaelic / New Studies in Scots and Gaelic, deasaichte le J. Derrick McClure, 24-35. Bal Feirste: Cl Ollscoil na Banrona.

McLeod, Wilson, deas. (ri fhoillseachadh). Gidhealtachdan ra: Leasachadh na Gidhlig agus na Gaeilge anns a Bhaile Mhr / Nua-Ghaeltachta: Cur chun cinn na Gidhlig agus na Gaeilge sa Chathair. Dn ideann: Roinn Ceiltis agus Elas na h-Alba.

 

Market Research UK (2003). Attitudes to the Gaelic Language [taisbeanadh don BhBC]. Glaschu: Market Research UK.

 

Stockdale, Aileen, Bryan MacGregor agus Gillian Munro (2003). Migration, Gaelic-medium Education and Language Use. Slite, an t-Eilean Sgitheanach: Ionad Niseanta na h-Imrich, Sabhal Mr Ostaig (ri fhaighinn air an Eadar-lon aig http://www.ini.smo.uhi.ac.uk/projects/migrationandGME.htm)

 


 

 

 

 

 

 

 

 

ERR-RDH

 


 



NOTAICHEAN

 

[1]Tha rannsachadh cudromach a dol air adhart an-drsta, fo stiir an Ollaimh Choinnich MhicFhionghain, mar phirt de Phlana Cnain nan Eilean Siar. Cuideachd, tha an Dr Kurt Duwe ag obair air grunn sgrdaidhean ionadail (Duwe 2003-04) air suidheachadh cnanach dhiofar sgrean air a Ghidhealtachd, eadar tr-mr agus Innse Gall, a coimhead air fiosrachadh bhon chunntas-shluaigh thairis air 120 bliadhna agus a toirt sil gheur air claonaidhean agus ptrain nam beagan bliadhnaichean a dhfhalbh.

 

[2]Seo na naoi rean: (1) Managers and senior officials, (2) Professional occupations, (3) Associate professional and technical occupations, (4) Administrative and secretarial occupations, (5) Skilled trades occupations, (6) Personal service occupations, (7) Sales and customer service occupations, (8) Process, plant and machine operatives, and (9) Elementary occupations.

 

[3]Seo ciall an fhacail fileantach mar a tha e ga chleachdadh anns an aithisg seo. Tha an abairt neach-labhairt dthchasach (native speaker) ga mneachadh a rir cite an do thog duine a chuid Gidhlig, mar a mneachar gu h-rd (mu choinneimh Clr 7).

 

[4]Cha deach an ceisteachan a sgaoileadh am measg clann a bha na b ige na 16 bliadhnaichean a dhaois. Fhuaradh ceithir freagairtean bho rdsgoilearan, ach gu m-fhortanach is e gl bheag de fhreagairtean a fhuaradh bhon bhuidhinn 18-24, ged a chaidh iomadh lethbhreac den cheisteachan a sgaoileadh am measg oileanaich Oilthigh Dhn ideann.

 

[5]Am measg an luchd-ionnsachaidh a chuir an cill gu bheil iad a cheart cho fileanta anns a Ghidhlig agus anns a Bheurla, bha aon duine a dhionnsaich a Ghidhlig agus a Bheurla mar chnain choimheach. Mar sin is dcha nach canadh an neach-freagairt seo gu bheil e a cheart cho fileanta anns a Ghidhlig s a tha e anns a chnan mhthaireil aige.

 

[6]Cuideachd, chaidh an tionndadh Gidhlig a thaghadh le 9 daoine a chuir an cill gun urrainn dhaibh Gidhlig a sgrobhadh gu re agus fi aon duine a chuir an cill nach urrainn dha Gidhlig a sgrobhadh. Tha e cudromach a thuigsinn nach robh mran sgrobhaidh a dhth; mar as trice cha robh aig an luchd-fhreagairt ach diog a chur mu choinneimh nam freagairtean iomchaidh. Cuideachd, lon cuid de dhaoine an ceisteachan Gidhlig ach sgrobh iad am beachdan anns a Bheurla co-dhi.

 

[7]Bha cead aig an luchd-fhreagairt crr is aon fhreagairt a chomharrachadh an seo: mar sin bha e comasach do dhaoine nochdadh gun do dhionnsaich iad a Ghidhlig aig an sgoil agus aig an taigh, mar eisimpleir. Bha tuigsean diofraichte aig na dthchasaich air a cheist seo ged-t: chuir cuid an cill, mar eisimpleir, gun do dhionnsaich iad an cnan aig an taigh agus tro bhith a fuireach ann an sgre far a bheil a Ghidhlig ga bruidhinn, ach sgrobh cuid eile, a thogadh air a Ghidhealtachd air an aon digh, gun do dhionnsaich iad an cnan aig an taigh, gun a bhith a snrachadh gu robh iad a fuireach ann an sgre far a bheil a Ghidhlig ga bruidhinn. Mar sin, chan e dreach luchd-ionnsachaidh a tha anns a bhuidhinn a thuirt gun do thog iad an cnan tro bhith a fuireach ann an sgre far a bheil a Ghidhlig ga bruidhinn.

 

[8]Bha cead aig an luchd-fhreagairt crr is aon fhreagairt a chomharrachadh an seo: mar sin bha e comasach do dhaoine nochdadh gun robh iad a fuireach ann an grunn iteachan nuair a thog iad a Ghidhlig. Ann an suidheachaidhean den t-sersa chaidh roinneadh a dhanamh: ma chomharraich neach-freagairt Dn ideann agus an t-Eilean Sgitheanach, mar eisimpleir, fhuair Dn ideann 0.5 agus an t-Eilean Sgitheanach 0.5.

[9]Feumaidh beagan amharais a bhith ann mu re fileantachd na cloinne a tha an ss ann am foghlam tro mheadhan na Gidhlig ach a tha a fuireach ann an dachaighean gun (mhran) Gidhlig, ged a dhagair am prantan gun robh Gidhlig aca.

[10]Bha e follaiseach gu robh suidheachaidhean caochlaideach aig an luchd-fhreagairt a thaobh na ceiste seo. Mar eisimpleir, do chuid den luchd-fhreagairt, bha clann g a fuireach cmhla riutha, agus mar sin bhiodh am prant agus a chlann a bruidhinn ri chile a h-uile latha; do chuid eile, bha an cuid cloinne nan inbhich agus cha robh cmhraidhean eadarra cho tric no cho dian. Cuideachd, thuirt grunn luchd-fhreagairt gum biodh iadsan a bruidhinn Gidhlig ris an cuid cloinne ach gum biodh a chlann gam freagairt anns a Bheurla.

 

[11]Chaidh a cheist seo a chur dreach air prantan aig an robh crr is aon neach-cloinne a fuireach cmhla riutha, oir cha bhiodh cothrom ceart aig prantan sil a chumail air clann (inbhich no eile) nach robh a fuireach cmhla riutha.

 

[12]Is e daoine air nach eil sibh elach idir am mneachadh a thugadh don fhacal strinnsear agus dhfhaodadh e bhith gun do chuir cuid den luchd-fhreagairt san ireamh daoine nach baithne dhaibh a chuala iad aig tachartasan Gidhlig. Bha na h-ireamhan a chaidh a thoirt seachad anns na freagairtean gu math osal, ged-t, agus mar sin tha e follaiseach gun do thuig a mhrchuid den luchd-fhreagairt a cheist a rir dil an neach-rannsachaidh, i.e. daoine a chluinneadh air tuiteamas ann am beatha litheil ann an Dn ideann.

[13]Chan eil an toradh seo a gabhail a-steach daoine a tha ag obair ann an sgoiltean/oilthighean/colaistean. Ma bha iad a cleachdadh Gidhlig anns an t-suidheachadh seo chaidh sin a mheas mar ite-obrach. A thaobh an toraidh seo, tha e cudromach a chuimhneachadh gu bheil grunn dhaoine an ss ann an crsaichean no clasaichean Gidhlig aig sgoiltean/oilthighean/colaistean, agus gu bheil re cleachdadh na Gidhlig anns an t-suidheachadh seo ga cur an irde air sgth sin.

[14]Am measg nan daoine nach do chomharraich gu bheil iad an ss ann am buidheann no buidhnean Gidhlig, is dcha gu bheil cuid ann nach do thuig a cheist, no a leum thairis oirre. Cha deach a cheist shmplidh a bheil sibh an ss ann am buidheann/buidhnean Gidhlig a chur; an ite sin, bha cothrom aig daoine na buidhnean anns a bheil iad an ss a chomharrachadh.

[15]Chaidh an ceisteachan a sgaoileadh mus deach Bothan, an club oidhche Gidhlig, a stidheachadh. Tha Bothan a gabhail ite aon turas sa mhos agus bidh mu 30-50 duine a tighinn ann, mar as trice.

 

[16]Tha an toradh seo a dol le co-dhnaidhean aithisg ir air FTMG anns a Ghidhealtachd agus na h-Eileanan (Stockdale et al. 2003), gu bheil prantan a thinig don Ghidhealtachd Sasainn nas buailtiche FTMG a thaghadh don chuid cloinne na tha prantan dthchasach a tha fileanta anns a Ghidhlig.

[17]Is e ciall na h-abairt cnan mthaireil anns an aithisg seo (agus anns a cheisteachan) promh chnan, agus chan fheum e bhith gur e seo cnan mthair na cloinne.

 

[18]Dhfhaodadh e bhith gu bheil an luchd-freagairt tuilleadh is dubhach: ann an rannsachadh a rinneadh leis a chompanaidh Market Research UK ann an 2003 am measg mrshluagh na h-Alba, thuirt 25% den luchd-fhreagairt gu bheil adhartachadh na Gidhlig gl chudromach agus 41% a bharrachd gu bheil e cudromach, an taca ri 9% a thuirt nach eil e cudromach agus 4% a thuirt nach eil e cudromach idir (Market Research UK 2003). Ach chaidh an fheadhainn ud a cheasnachadh mu adhartachadh na Gidhlig anns an fharsaingeachd, seach ann am bailtean Galldachd na h-Alba; is cinnteach gum biodh cuid den bheachd gu bheil e cudromach a bhith a adhartachadh na Gidhlig anns a Ghidhealtachd, ach nach eil seo cudromach taobh a-muigh na Gidhealtachd.

 

[19]Is e 1-10 na h-ireamhan a chaidh a shnrachadh anns a cheisteachan, ach thug cuid den luchd-fhreagairt neni no fi -10 mar fhreagairt. Chaidh a h-uile freagairt den t-sersa a mheasadh mar 1.